İzmir’de Mezarlıkbaşı semtinden Eşref Paşa’ya giden İkiçeşmelik caddesi üzerinde ve Şerif Ali Sokağı ile Tuzcu Yokuşu arasındaki mevkide bulunan İkiçeşmelik Cami, Kurd Mehmed Paşa tarafından yaptırılmıştır.
Kurdbaşızâde Mehmed adı da verilen İkiçeşmelik Camii Medresesi’nin, aynı caminin önünde olduğu tahmin edilmektedir.
Caminin tarihçesine dair bilgiler, medrese hakkında da bir fikir vermesi bakımından önemlidir. Caminin on sekizinci yüzyılda yapıldığını muhtemel gören Aktepe, bânisinin Sicillî Osmanî’de yer alan ve bu yüzyılda çeşitli bölgelerde sancak ve eyalet valiliklerinde bulunmuş Kurd Mehmed Paşa ismindeki iki zattan biri olabileceğini belirtir.
Hatta İzmirli olduklarına veya burada görev yaptıklarına dair herhangi bir kayıt bulunmayan söz konusu zatların on sekizinci yüzyılın ilk yarısında yaşadıklarına nazaran İkiçeşmelik Camii’nin bu yüzyıl başlarında inşa edilmiş bir Türk eseri olduğunu ifade eder.
Hurufat kayıtlarında Kefeli Mahallesi’nde olduğu belirtilen cami, “İkiçeşmeler nam mevzide Kurd Paşa”veya “Kurd Mehmed Paşa”olarak yer alır. On sekizinci yüzyıla ait olan bu kayıtlarda camiye imam, kayyım ve müezzin atamaları olduğu görülür.
Bu tevcihlerde mescidin bânisi, “Kurd Mehmed Paşa”, “Kurd Mehmed nâm Yeniçeri”, ve “sabık Kurd Yeniçeri” şeklinde kayıtlıdır. Dolayısıyla mescid bânisinin Kurd Mehmed Paşa isminde eski bir Yeniçeri ağası olduğu açıktır.
İlk olarak 1720 yılı sonbaharından tesadüf ettiğimiz mescidin bu tarihten önce bina edildiği anlaşılmaktadır.
Tuzcuzâde Şeyh Mehmed Efendi’nin oğlu ve Ahmed Reşid Efendi’nin Gurre-i Cemaziyelevvel 1187 (21 Temmuz 1773) tarihli vakfiyesinde yer alan bilgilere göre Kurdbaşızâde vakfının Odunpazarı’nda bulunan ve cami ile medreseye gelir getiren sekiz bab dükkânı bu bölgede çıkan yangında harap hale geldi. Vakfın binaya müsaadesi olmadığı için mütevellisi tarafından tamir ettirilemeyen dükkanları Ahmed Reşid Efendi satın alarak, arsalarını yevmî birer kuruştan olmak üzere sekiz kuruşa kiraladı. Enkaz yığınlarının yerine yeni dükkkanlar inşa ettirdiği gibi daha önce burada var olan ve yangında harap hale gelen çeşmeyi de aynı şekilde yaptırarak dükkanlarla beraber vakfetti. Diğer yandan 1777 yılı sonlarında mütevellisi Hafız Mustafa Efendi’nin yerine kardeşi Hafız Hacı Mehmed’in imam tayin edildiği kayıtta Kurbaşızâde Mescidi’nin yandığı ve Balyanbolulu el-Hac Mustafa Efendi’nin burayı yeniden bina ettiği zikredilmektedir.
Kurdbaşızâde Mehmed Efendi’nin yaptırdığı mescid için görevli atamaları arasında medreseye dair ulaşabildiğimiz iki kayıt mevcuttur. 1763 yılı sonlarında Rukiye Hanım vakfına mütevelli görevlendirilmesine dair olan ilk kayıt, medreseye dolaylı olarak işaret etmektedir.
Şehir sakinlerinden Şerife Rukiye Hatun’un, Hatuniye Camii önündeki medrese ile Kefeli Mahallesi’nde bulunan Kurdbaşızâde Mehmed Medresesi talebelerine bazı tahsisatlarda bulun duğu anlaşılmaktadır.
1768 yılı sonlarına ait bir diğer kayıtta da benzer ifadelerle aynı vakfın mütevellisi Şeyh Ömer’in yerine müderris Hafız Mustafa Efendi’ye Rukiye Hatun vakfı tevliyet görevi tevcih edildiği görülmektedir. Bu kayıt cami bünyesinde bir medrese bulunduğuna delalet etmek bakımından önem arz etmektedir.
On dokuzuncu yüzyıl sonlarında Kefeli Mahallesi, İkiçeşmelik civarı sakinlerinden Hafız Osman Efendi’nin oğlu “eşrâf-ı belde ve tüccâr-ı muteberândan” Hacı Hafız Süleyman Efendi, Gurre-i Recep 1313 (18 Aralık 1895) tarihinde tescil ettirdiği iki ayrı vakfiyenin her birinde 150 aded yirmilik sim mecidiye vakfetti. Vakfiyelerde paranın gelirinden aylık bir mecidiyeyi “İkiçeşmelik Cami-i şerîfi demekle marûf Kurd Mehmed Paşa Cami” hatibine ayırdı.
Kalanını ilk vakfiyede cami hademesinin ücretiyle sair levazımatına, ikincisinde ise “cami-i şerîfi mezkûrun tahtında müceddeden ilave eylediğim dört odayı havi ibtidaiye mektebinin muallim ve hudemasına sarf” olunmasını şart koştu. Bu bakımdan söz konusu dönemde medresenin kayıtlarda yer almamasına nazaran yerine bir mektep inşa edilmiş olabileceğini söylemek mümkündür.
KAYNAK: OSMANLI DÖNEMİ İZMİR MEDRESE VE KÜTÜPHANELERİ ( Yasin TAŞ )
FOTOĞRAFLAR: EROL ŞAŞMAZ
İkiçeşmelik(Kurdbaşızâde Mehmed)Cami Medresesi-(Konak Merkez) Fotoğraf Galerisi
CAM%C4%B0%C4%B0%202.jpg)
