Tire Şehir anıtlarından çeşmeler arasında anıtsallığı ile dikkati çeken Yeğenağa Çeşmesi; İpekçiler Mahallesi, Balcı Caddesinde yer alan meydanda bulunmaktadır. Bu alan yerel halk arasından İtfaiye Meydanı olarak nitelendirilmektedir.
18. yüzyıl içerisinde Sadrazam Seyyid Yeğen Mehmed Ağa tarafından inşa ettirilen çeşmenin tam yapım tarihi hicri 1200 miladi 1785 yılıdır. Tüm Osmanlı ülkesinde Lale devri ile başlayan anıtsal çeşme yapımı etkisiyle inşa edildiği düşünülebilir.
Çeşmeden yer alan üç mermer kitabe cepheler üzerinde yer alan nişlerde bulunmaktadır. Batı cephesinde yapım kitabesi yer almakta; altı satırlık kitabenin üst dört satırı ikişer sütun, altta yer alan iki satırda tek sütundan oluşan yazının Osmanlıcadan tercümesi:
Allah mübarek etsin bu yol üstünde bir çeşme yapıldı
Büyüklüğü tartışmasız Seyyid Yeğen Ağa
Bu can suyu çeşme yerinde ne güzel ne sevimli
Allah yolunda ümmetin susamışlarına çağrı olsun
Allah o hayır sahibi yüce şahsın ömrünü sağlık ve talihle artırsın
Bu yoldan kim geçerse su için anne babasının ruhuna dua bağışlasın
Ey Reşik ben de işiterek tarih söyledim
Ferah bir çeşme sanki zemzem kuyusu oldu
Sene Kasım 1785
MaÅŸallah
Yapım kitabesinde geçen Reşik ismi olasılıkla kitabeyi yazan kişinin adıdır. Diğer kitabelerin güneyinde yer alanında, Seyyid Yeğen Ağanın ismi geçmekte, kuzey yönde yer alan kitabe de ise Ekim 1912 tarihinde yapılan onarımın yazısı yer almaktadır.
Çeşme, Tire kent anıtlarında özel bir konuma sahiptir. Meydan çeşmesi işlevi taşıyan Yeğenağa Çeşmesinin yüksekliği 5.40 metredir. 3.65×3.65 metre ölçülerinde, dört yüzlü, kare planlı bir anıttır. Çeşmenin su haznesi kare planlı çeşmenin ortasında bulunmaktadır. Eser, kesme taş ve tuğla ile inşa edilmiştir.
Üzeri düz damla kapatılmış olan çeşmenin tepe noktasında, düz ve içbükey silmelerden oluşan korniş görülmektedir. Çeşmenin üç yöne lülesi bulunan cepheleri birbirinin simetrisi şeklinde yapılmıştır. Cephe köşeleri pahlanmıştır. Çeşme nişi sivri kemerli olup iç içe iki kemer şeklindedir. Kemerler tuğlaların dik dizilmesi ile oluşturulmuş böylece hareket kazandırılmıştır.
Çeşme nişi ve yanlarını saran çerçeve kısmı, dinlenmelikten itibaren, 2.40 m yükseklikten sonra malzeme açısından değişmektedir. Andezit kesme taş ve tuğlanın kullanıldığı alt kısma göre üst kısım beyaz kesme taşla inşa edilmiştir. Bu kısımda pahlanmış köşeler üç sıra mukarnas dolgudur.
Üç yöne lülesi bulunan çeşmenin doğu cephesi boş bırakılmış burada su haznesini gösteren açıklığa yer verilmiştir. Bu cephede kemer formu ve çerçeve kısmı diğer cephelerle aynıdır. Yeğenağa Çeşmesinde 0.65 m genişliğinde olan dinlenme sekisi çeşmeyi lülesi bulunan üç yönden sarmaktadır. Boş bırakılan doğu cephesinde dik kesilen dinlenmelik kısmı diğer cephe köşelerinde pahlanmış olarak görülmektedir.
Çeşmenin, güney ve batı cephelerinde, su tekneleri, dinlenme sekileri arasına yerleştirilmiş blok taşlardan oluşmaktadır. Kuzey cephesinde su teknesi olarak devşirme malzeme kullanılmıştır. Bu malzeme Bizans Dönemine ait girlandlı lahittir. Girland motiflerinin içerisinde etrafı daireyle sınırlandırılmış Malta haçları bulunmaktadır. Tire kent coğrafyasında yaşamış Bizans ve Türk kültürlerinin sentezlenmesine örnek olması açısından bu yönüyle ilgi çekicidir.
Su teknelerinin köşelerinde bulunan oluklarla, su teknesinde biriken su, çeşmenin önünde yer alan su kanalına akmaktadır.
Kaynakça : Ali ÖZKAN
1- A. Munis ArmaÄŸan, Devlet ArÅŸivlerinde Tire, Ä°zmir 2003
CAM%C4%B0%C4%B0%202.jpg)
