Büyük Cami, Kemalpaşa ilçesi , Armutlu Beldesi Cumhuriyet Mahallesi'nde, eski Armutlu yerleşim alanı içinde, Armutlu Deresi kenarındadır. Halk arasında, tarihi bir yapı olan Çarşı Camii'nden ayırt etmek için Büyük Cami denilmektedir.
H 1188 / M 1774 yılında Babüroğlu ailesi tarafından yapıldığı sanılmaktadır.
Yapı doğudan batıya doğru eğimli bir arazi üzerinde kurulmuş tur. Önünde bahçe duvarlarıyla çevrili bir avlusu bulunmaktadır. Avlunun doğusunda bir hazire yer alır. Yapı taş malzeme ile inşa edilmiştir. Üzeri ise kiremit kaplı kırma çatı ile örtülüdür.
Caminin doğu yönünde bir, batı yönünde iki ve güney yönünde mihrabın sağ ve sol yanında ise birer, penceresi bulunmaktadır. Kuzeyde ise son cemaat mahalline açılan giriş kapısının iki yanında ikisi alt biri üst seviyede toplam üç pencere bulunmaktadır. Tüm pencereler dikdörtgen şekillidir.
Kare kaideli minare son cemaat yerinin doğusunda, yapının kuzeydoğu köşesinde, yapıya bitişik durumdadır. Girişi, taş malzeme ile inşa edilen kaidenin batı kenarına yerleştirilmiştir. Silindirik gövde, şerefe ve petek bölümü tuğla malzeme ile inşa edilmiştir. Külah madeni bir levha ile kapatılmıştır. Şerefe altı kirpi saçak tarzında bir geçişe sahiptir. Son cemaat yerinin ahşap tavanının ortasında ahşap çıtalarla yapılmış bir göbek bulunmaktadır. İç içe yerleştirilmiş kare ve sekizgenlerin ortasına beş kollu bir yıldız motifi yerleştirilmiştir.
Kuzey duvarında yer alan yuvarlak kemerli giriş aralığından yapının harimine ulaşılmaktadır. Harim enlemesine dikdörtgen bir plan şemasına sahiptir. Uzun kenarı yaklaşık 20 metre olan bir dikdörtgen şeklindeki harimin üst örtüsü ahşap düz tavan şeklindedir. Tavanı tutan herhangi bir destek yoktur. Bu nedenle üst örtünün daha sağlam olması için yapının içinden girişin ve mihrabın iki yanına doğu batı yönlü kirişlerin desteklenmesi amacıyla karşılıklı bir şekilde dört adet ahşap konsol yerleştirilmiştir. Konsolların arasında içi içe yerleştirilmiş sekizgenlerden meydana gelen bir göbek bulunmaktadır. Göbek üç kademeli çökertme halinde düzenlenmiştir. Merkezde ajur teknikli bir süsleme yer almaktadır. Bitkisel desenlerden meydana gelen bezeme yine sekizgen bir kaide içine yerleştirilmiştir. Konsollar arasındaki bu uygulama aynı zamanda mihrap önü mekanı vurgulamaktadır.
Caminin dışında süsleme yoktur. Harimin iç duvarları belirli seviyeye kadar renkli fayanslarla kaplanmıştır. Son cemaat yeri ve harimin tavanında yer alan göbekler camiye bir miktar hareketlilik kazandırmaktadır. Ayrıca harimin güney, doğu ve batı duvarlarında alçıdan yapılmış içlerinde Allah, Muhammed ve halifelerin adı yazılı yuvarlak madalyanlar bulunmaktadır. Doğu ve batıda yer alan birer madalyonun içinde ise kalem işi teknikli gül ve çiçek tasvirleri bulunmaktadır.
Harimin kuzey duvarının doğusunda onarım kitabesi bulunmaktadır Kitabenin Türkçesi şöyledir.
1- Bihamdillah teceddüd ilenasib-i ta'mir olub itmam / ita kıldı hüda mü'minlere firdevsini in'am
2- Dedi kavl-i erifindeki sübhanellezi esra / ilel mescidi'l-aksellezi barekna ve bi'l-İslam
3- Salatıyla selam olsun resulü'l-fahrına ya rab / tekabbel minna da'vetü reca minke ya'Allarn
4- Görüb arif olan tarih içün faeylesün sırrı / olur erbaa selasün mieteyn ile çün ilam.
Kitabede ebced ile verilmiş onarım tarihi H. 1234 M.1818-19'dur. Bugün camide ilk yapıya ait tarihi verme imkanı verebilecek herhangi bir süsleme ya da mimari özellik mevcut değildir.
Harim üst örtüsü doğrudan duvarlara oturan cami örneklerinin XIV, XV. yüzyıllara kadar indiği mevcut örneklerden anlaşılmaktadır. Bu tür camiler Anadolu'da XVII. yüzyıldan itibaren yaygınlık kazanmaktadır. 1818-19 tarihinde onarıldığı anlaşılan yapının XVIII. Yüzyıl da ya da daha erken bir tarihte inşa edildiğini söylemek mümkündür.
KAYNAK: KEMALPAŞA KÜLTÜR VE ÇEVRE SEMPOZYUMU / 1999
Kemalpaşa ve çevresinde Türk-İslam Eserleri-I (Ar. Gör. Harun ÜRER)
FOTOÄžRAFLAR: EROL ÅžAÅžMAZ
CAM%C4%B0%C4%B0%202.jpg)
